Séra Snorri lætur byggja nýja kirkju, jafnstóra, frá grunni árið 1768 og smíða nýjan prédikunarstól. Þetta varð síðast sóknarkirkjan á Húsafelli. Þegar séra Jón Grímsson lést árið 1809 lagðist Húsafell í reynd niður sem kirkjustaður, en með konungsbréfi 21. Ágúst 1812 er Húsafellsprestakall lagt niður. Voru þá af teknar kirkjurnar á Húsafelli og Kalmanstungu, og Kalmanstungusókn lögð til Gilsbakkakirkju, en Húsafellssókn til Stóra-Áss, og sóknin í heild lögð undir Reykholt. Kirkjugripunum var skipt á milli nærliggjandi kirkna, en þó mest til kirkjunnar í Stóra-Ási. Kirkjugarðurinn á Húsafelli var allur hlaðinn úr torfi og stóð kirkjan í honum miðjum. Allur féll hann í rúst eftir að kirkjan var rifin. Allt fyrir það hvíldi helgin yfir þeim stað í augum hinna eldri manna sem áttu þar feður og mæður, vini og vandamenn grafna. En með tímanum fyrntist yfir allt slíkt nema í hugum þeirra barna séra Snorra, Jakobs og Guðnýjar, var helgi kirkjugarðsins óafmáanleg. Jakob kaus sér legstað við hlið föður síns. Hann dó 21. Júlí 1839. Var hann jarðaður á þeim stað eftir ósk hans. Þorsteinn sonur hans smíðaði legstein yfir hann. Séra Jón á Möðrufelli samdi grafskrift á þennan stein, þar á meðal þetta vers:
Sofðu nú rór í svölu skauti
Signaðrar móður litla stund.
Eftir afliðnar æviþrautir
unir þín sál í fögrum lund.
Dómklukka þegar drottis slær,
Dauðinn þér aftur skilað fær
Þannig setti virta vini Jón pr. Jónsson Eyfirðingur.
Nokkrum árum eftir lát Jakobs Snorrasonar dó Kristín kona hans á Húsafelli. Þessir látnu ástvinir, séra Snorri, Jakob og Kristín, hvíla hlið við hlið bak við hina fornu kirkjutóft. Guðný Snorradóttir dó á Sturlureykjum 6. Des. 1852. Eftir ósk hennar var hún jörðuð á Húsafelli. Kirkjuklukka var flutt frá Stóra-Ási við allar þær jarðarfarir, sem fóru fram á Húsafelli, eftir að kirkjan var lögð þar niður. Annars var ekki krafist af hlutaðeigandi sóknarprestum.
Þegar Þorsteinn Magnússon, bóndi á Húsafelli frá 1875-1906, var búinn að jafna allar þúfur við jörðu, sem þar voru í túninu, langaði hann til þess að gjöra kirkjugarðinum sömu skil og breyta honum í fagra flöt. Þorsteinn var framsýnn og athafnamikill fjáraflamaður, en gaf sig lítið við því að horfa um öxl til hinna fornu feðra.
Þótti honum meiri arður og bæjarprýði að grasgefinni flöt en garðrúst með gömlum leiðum. Kona Þorsteins var Átríður Þorsteinsdóttir, hún líktist feðrum sínum í því að vera nokkuð forn í skapi. Batt hún tryggð við allt það sem í hennar augum var gott og gamalt. Meðal þess var kirkjugarðurinn á Húsafelli. Krafðist hún þess, að innan veggja hans skyldi hvert leiði vera friðheilagt um aldur og ævi. Þorsteinn kunni að meta ættartryggð og skörungsskap konu sinnar og sneri ræktunarstarfi sínu á aðra staði þar umhverfis.
Nú hefst hin nýja og merkilega saga um þennan kirkjugarð. Maður nefnist Jakob Guðmundsson frá Kolstöðum í Hvítársíðu (f. 1873).
Húsafellskirkja.
Ekki er vitað hvort á Húsafelli hafi verið einkakirkja bænda þar í öndverðu, en í upphafi kristni í landinu var það algengt, meðan ekki var komin formleg skipan á kirkjuna undir umsjón biskupa eins og síðar varð með tíundarlögunum. Með vissu stóð kirkja á Húsafelli í um 640 ár, frá því um 1170 þar til hún var lögð niður. Það fyrsta sem við vitum um Húsafellskirkju er þegar Brandur Þórarinsson „setti stað“ á Húsafelli um 1170, svo sem fyrr er getið, og staða kirkjunnar var skilgreind í fyrsta máldaga hennar. Í upphafi máldagans segir: Sá er kirkjumáldagi að Húsafelli að Brandur Þórarinsson leggur þar til kirkju Húsafells land og annað land, er þar fylgir með landsnytjum öllum, þeim er þar fylgja. Þar skulu fylgja fimm kýr og þrír tugir áa og hundrað fjögurra álna aura í húsbúnaði og búsgögnum. Þar skal ávalt vera heimilisprestur. Þar skal syngja óttusöng og messu hvern helgan dag og hvern dag skal þar messu syngja er níu læction eru í óttu söng. Þar skal syngja messu föstudag hvern og sæludaga alla, annan hvern dag um jólaföstu, en hvern dag um langaföstu. En ef helgan dag missir tíða, þá skal veita þurfamönnum í þrjú mál. Þar skal ljós brenna í kirkju frá Maríumessu hinni fyrri fyrir hvern helgan dag til Mikjálsmessu. Enn hverja nótt frá því uns líður páskavika.
Húsafellskirkja var höfuðkirkja, en útkirkja var í Kalmanstungu og síðar einnig í Stóra- Ási. Þá var og kirkja á Reyðarfelli, en lögð niður fyrir 1442. ‚i máldaga frá 1504 er að finna þess lýsingu á Húsafellskirkju: kirkjan á Húsafelli er helguð almáttugum guði og jómfrú Maríu og hinni heilögu Sesselíu. Hún á heimaland allt með öllum gögnum og gæðum og jörðina Reyðarfell, sem reiknast fjögur hundruð og tuttugugu að dýrleika. Skipaði biskup Stefán í sinni vísitasíu greinda jörð undir kirkjuna á Húsafelli til tíunda lýsitolla og allar rentu ævinlega hér eftir. Item á kirkjan sjö kýr og átta ásauðar kúgildi og þrjú hundruð í geldum nautum og tvö hundruð í geldum sauðum. Hross með veturgömlum hesti fyrir hundrað.
Tvö hundruð tíundarvirt innan gátta í kötlum, búsgagni, sængum og öðrum þarflegum peningum. Item hafa gefist þriggja málnytu kúgildi síðan séra Snorri Þorgilsson tók staðinn fyrir fimm árum umliðnum.
Af máldaganum má ráða að Húsafellskirkja hafi verið vel búin í katólskri tíð og meðal gripa hennar sem upp eru taldir má nefna Maríu líkneski minna, eitt sankti Sesselíu líkneski og Margrétar líkneski; silfurkaleik með patínu, þrenn messuklæði og kantarakápu, sex klukkur og bjöllur og mikið af bókum.
Eftir siðaskipti rýrnaði kostur Húsafellskirkju smám saman, og þegar séra Snorri tekur við Húsafelli 1757 var bæði húsakostur lélegur og kikjugripir fátæklegir og úr sér gengnir. Kirkjan er í fimm stafgólfum, þiljuð innan að sunnanverðu og næst kórnum að norðanverðu.
Prédikunarstóllinn er að hruni kominn, altaristaflan málverkslaus, og kirkjugripir brotnir og bættir.
Legsteinn er einnig yfir konu hans, Engilráð Jónsdóttur. Hann er brotinn í tvennt, en í grafskriftinni stendur meðal annars: Engilráð sú – sofnaði í trú, - séra Gríms var að brúði. Þegar séra Snorri Björnsson lést árið 1803 setti séra Jón Grímsson honum langa grafskrift og sést á henni hve mikils hann mat fyrirennara sinn. Hún er á þessa leið eins og birtist í ævisögu séra Snorra eftir Sighvat Borgfirðing:
Hér er leiddur – hærum prúðbúinn – Húsafelssprestur – Snorri Bjarnarson. – Fæddur 3. Október 1710. – Dáinn 15. Júlí 1803. – Frægur – að kenningu, mælsku og manndáð. – Bar prestsembætti með elsku og æru – árin sextíu og tvö betur. – Fleirstum lærðari í föðurlands máli - -og Norrænnar tungu fornum fræðum. – Átjándu aldar annað skáld besta, - og hagorðasta í hverjum brag. – Skipstjórnari besti, syndur sem selur. – Með báðum þeim listum bjargaði mönnum – úr dauðans háska drengilega. – Kunni handahlaup, skipasmíðar. – Huggóður, prúður, hetjulíki. – Rammur að afli, réttkallað mannval. – Gestrisinn blíður, glaðlyndur, skemmtinn. – Hugljúfur hvers, er þekktu. – Meður ástsælum ektamaka – í friðarböndum fimmtíu og tvö ár, - er nú eftir þreyr. – Eignaðist tólf börn. – Hverra fimm syrgja sígóðan föður. – En varð afi nítján niðja, - síns húss og ættar yndi, stoð og blóm. Lærum dyggðir,menntir og listir, meðan lifum. – Lærum svo lifa oss og meðbræðrum gagns til og góðs. – Að sál farsæl lifi og fullsælu nái í heimi farsælli. Mætt mannorð lifir hér þó moldir fúni. – Formanni sínum til minningar setti Jón prestur Grímsson.
Þessi grafskrift er að mestu leyti letruð á grafminningartöflu eftir séra Snorra sem nú er í Þjóðminjasafninu. Einnig er hún að miklu leyti letruð á legstein, sem Jakob Snorrason gerði á leiði föður síns. Sá legsteinn, stóðst illa veðrun. Árið 1928 var steinninn orðinn brotinn og skemmdur mjög og þótti þá við eigandi að setja Snorra nýjan minnisvarða. Steinn úr líparíti var þá höggvinn og settur á leiðið og sá brotni lagður til hliðar. Þann stein hjó Árni bóndi og smiður Þorsteinsson á Brennistöðum í Flókadal, en hann var af kyni Jakobs Snorrasonar. Nú liggur sá steinn flatur á leiði Snorra að kórbaki gömlu kirkjurústarinnar, en brotin úr gamla steininum eru í kirkjuni. Um legstein Jakobs Snorrasonar, sem lést 1839, er áður getið, en einnig er þar legsteinn yfir konu hans, Kristínu Guðmundsdóttur, sem lést 1851. Steinninn er með handbragði Gísla Jakobssonar í Augastöðum, sonar hennar, og er gerður úr bláu grjóti úr Bæjargilinu. Síðust var jörðuð þar á 19. öld systir Jakobs, Guðný Snorradóttir árið 1852. Legsteininn yfir hana gerði áðurnefndur Gísli. Steinninn er úr líparíti og er látlaus að gerð. Grafskriftina gæti Gísli hafa gert sjálfur, en fyrir því eru aðeins munnlegar heimildir. Fyrir utan fæðingar- og dánarár stendur þetta á steininum: Hún var guðrækin, gáfuð vel, - varð mæðu mett, meðan lifði. – Leið sál sem ljós, til ljóss byggða, - og drykkjast þar dýrðar straumi.
Amma hans í móðurætt var Halldóra Jakobsdóttir Snorrasonar á Húsafelli. Jakob hefur verið ókvæntur alla ævi og síðastliðin tuttugu og átta ár starfandi maður á Húsafelli.
Hann hefur bundið mikla tryggð við ættmenn sína þar og umhverfi þessarar fögru jarðar. Veturinn 1928-1929 dreymir hann séra Snorra. Segist prestur vera kominn til þess að biðja hann einnar bónar, sem honum riði á að hann neiti ekki. Jakob spyr hvers hann vilji beiðast. „Ég vil biðja þig að afstýra því, að klaufdýr troði um leiði mitt.“ Þessi draumur endurtók sig þrisvar sinnum sama veturinn. Í síðasta sinn bætti prestur því við, að nú ætlaði hann ekki að nefna þetta oftar. Þessi draumar urðu svo áleitnir á huga Jokobs, að hann gat ekki látið þá sem vind um eyrun þjóta. Hann ræðst þá í að kaupa bæði sement og traust vírnet og með því reisir hann vandaða girðingu á hinum fornu kirkjugarðsveggjum. Yfir sáluhliðið var steyptur steinbogi og í hliðinu er járngrind. Nú var hin forna helgi kirkjugarðsins enduvarkin 20. September haustið 1930. Þann dag var Ingibjörg Kristleifsdóttir, kona Þorsteins Þorsteinssonar bónda á Húsafelli, jarðsett þar í kirkjugarðinum. Það var á björtum og blíðum sólskinsdegi. Ekki lét Jakob Guðmundsson við það sitja að girða kirkjugarðinn og vann að því öllum árum að kirkja yrði á ný reist á Húsafelli. Sá draumur rættist og ný kirkja var byggð á árunum 1950-1973. Útlit hennar er eftir hugmynd Ásgrims Jónssonar listmálara, en Halldór H. Jónsson arkitekt teiknaði hana. Hún er hlaðin úr holsteini, en klædd utan með timbri. Kirkjan var vígð árið 1973 af Sigurbirni Einarssyni biskupi. Páll Guðmundsson (f. 27-3-1959) myndhöggvari og málari á Húsafelli málaði altaristöflu í kirkjuna, hjó skírnarfont úr rauðu grjóti og gerði höggmynd af upprisunni á prédikunarstólinn. Aftast í kirkjunni eru höggmyndir hans af kirkjusmiðnum, Kristni Kristjánssyni, og af Jakobi Guðmundssyni, sem var aðalfrumkvöðull kirkjubyggingarinnar. Í garðinum var leiði við leiði 1930 svo að ekkert bil var á milli.
Fyrir nokkuð mörgum árum var allur garðurinn sléttaður og stækkaður, svo að hann umlykur nú nýju kirkjuna. Enn má þó alls staðar sjá fyrir gamla torfgarðinum sem áður girti hann, og gamla kirkjutóttin var löguð um leið og garðurinn var sléttaður svo að nú sést vel stærð og lögun gömlu kirkjunnar. Sex legsteinar, sem nú hafa verið fluttir inn í kirkjuna, voru í garðinum og leiðin hafa verið merkt með númerum á hellusteinum og legsteinarnir í kirkjunni eru merktir sömu númerum. Elstur þeirra er legsteinn séra Gríms Jónssoar frá 1654. Steinninn er listaverk með grafskrift á latínu. Kross og dúfa eru meitluð efst á steininn og er hann næsta lítið skemmdur.
Í grafskriftinni, sem ekki er lengur læsileg, kvað standa að séra Grímur bíði upprisunnar undir þessari hellu. Séra Helgi á Húsafelli sonur séra Gríms var hinn mesti ágætismaður að lærdómi, líkamsburðum og gáfum.
Hann gæti haf gert grafskriftina og jafnvel steininn.